ANADOLU SELÇUKLU VE I. BEYLİKLER DÖNEMİNDE MİMARİ

Mimari

Karahanlı, Gazneli ve Büyük Selçuklu sanat anlayışını Anadolu’ya taşıyan Anadolu Selçukluları ve Türk beylikleri
birbirleriyle yarışırcasına Anadolu’yu mimari eserler ile süslemişlerdir. Anadolu Selçuklularında
çini, taş ve ahşap süsleme sanatları binaların iç ve dış yüzeylerinde başarıyla kullanılmıştır. Ayrıca bitki motifleri, hayvan figürleri, geometrik şekiller ve yazı süsleme amacıyla kullanılmıştır.
Genellikle vakıf gelirleri ile gelişen mimari dini, sivil ve askeri mimari olmak üzere üç ana grupta toplanır.

Dini Mimari Camiler

Anadolu Selçuklu döneminde yapılan ilk mimari eserler camiler olmuştur.

Değişik planlara göre yapılmış bu camilerin çoğu çok sütunludur.

Malzeme olarak en çok taş ve tuğla kullanılmıştır. (Konya ve Niğde Ulu Camii)

Ağaç direkler üzerine oturtulmuş ahşap camiler de vardır. (Beyşehir Eşrefoğlu Camii)

Bu yapılar çini mihrapları, ahşap minberleri, süslü cepheleri, taçkapıları ve burmalı veya çinili minareleriyle ön plana çıkar.

Camiler

Anadolu Selçuklu:

Konya Alâeddin Camii

Konya Sahip Ata Camii

Sivas Ulu Camii

Malatya Ulu Camii

Aksaray Ulu Camii

Kütahya Kurşunlu Camii

Saltuklular:

Erzurum Ulu Camii

Mengücekler:

Divriği Ulu Camii

Danişmentliler:

Kayseri Ulu Camii

Mescitler

Minberi ve minaresi olmayan tek kubbeli küçük mahalle camileridir.

Medreseler

Bilim ve düşünce hayatının en önemli merkezi olan medreseler, eğitim ve öğretim kurumu olarak faaliyet göstermiştir.

Anadolu Selçuklu:

Konya İnce Minareli Medrese

Konya Karatay Medresesi

Konya Sırçalı Medrese

Akşehir Taş Medrese

Kayseri Hunat Hatun Medresesi

Sivas Gök Medrese

Erzurum Çifte Minareli Medrese (Hatuniye Medresesi)

Kayseri Koca Hasan Medresesi

Türbe ve Kümbetler

Anadolu’da dini mimarinin ne kadar gelişmiş olduğunu gösteren önem­li anıt mezarlardır.

Dört duvarının üzeri kubbe ile örtülü olan­larına “türbe”; silindirik, çokgen gövdeli, konik veya piramit çatılı olanla­rına da “kümbet” denir.

Kökleri Orta Asya’ya kadar uzanır. Kümbetler esasını Türk çadırlarından almışlardır.

Külliye Camiyle birlikte kurulan medrese, kütüphane, imaret (aşevi), hastane ve hamam gibi yapıların bütünüdür.

Külliyeler

Anadolu Selçuklu:

  • Konya Sahip Ata Külliyesi
  • Kayseri Hunat Hatun Külliyesi
  • Kayseri Hacı Kılıç Külliyesi

Mengücekler:

  • Divriği Külliyesi

 

Tekke ve Zaviyeler

İslam dini içinde yer alan çeşitli mezhep ve tarikatların geliştirdikleri ilke ve esasları öğretmek ve yaymak amacıyla inşa edilen yerlerdir.

Sivil Mimari

Köşkler ve Saraylar

Hanedan üyeleri, üst düzey devlet görevlileri ve ileri gelen ailelerce yaptırılan sivil mimarinin en güzel örnekleridir (Konya Kılıçaslan Köşkü, Beyşehir Kubadabad Sarayı Selçuklulara aittir).

Kervansaraylar (Hanlar)

Yolların emniyetini sağlamak, ticaret hayatını canlandırmak bütün insanların yolculuğunu kolaylaştırmak için kurulmuş yapılardır.

Genelde “sultanhanı” adını taşırlar.

Anadolu’daki ilk kervansaray Kayseri Aksaray yolu üzerindeki “Alayhan”dır.

Köprüler

Ulaşımı kolaylaştırmak amacıyla yapılan eserlerdir.

Köprülerin ilk örnekleri Artukluların hüküm sürdüğü Güney Doğu Anadolu’dadır. (Diyarbakır: Malabadi, Haburman ve Devegeçidi)

Darüşşifalar (Bimarhane)

Bu yapılar, sosyal devlet anlayışının bir ürünü olarak yapılmışlardır. Günümüzün hastaneleridir. (Kayseri Gevher Nesibe Hatun Darüşşifası, Sivas Keykavus Şifahanesi)

Anadolu’nun İslam dönemine ait en eski hastanesi olan Kayseri Gevher Nesibe Hatun Darüşşifası günümüzde “Tıp Tarihi Müzesi” olarak kullanılmaktadır.

Askeri Mimari

Kaleler ve Surlar

Şehirlerin savunması amacıyla en yüksek yerlere yapılmıştır.

KPSS’DE ÇIKMIŞ SORULAR

 

Anadolu Selçuklu Devleti’nde büyük kervansarayların hemen hepsi XIII. yüzyıla aittir.

Bu durumun,

  • sanat,
  • ticaret,
  • askerlik

alanlarının hangilerinde görülen gereksinimin bir sonucu olduğu savunulabilir?

A) Yalnız                     I B) Yalnız                  II C) Yalnız III               D) I ve II                 E) II ve III

                                                                                       Cevap: B

I.Çini

II. Taş

III. Ahşap

Anadolu Selçukluları mimarî yapıların iç ve dış süslemelerinde yukarıdakilerden hangilerini kul­lanmıştır?

A) Yalnız l B) Yalnız II C) Yalnız III                 D) l ve II                E) l, II ve III

                                                                                                                               Cevap: E