İSLAMİYET ÖNCESİ TÜRK DEVLETLERİNDE YAZI, DİL VE EDEBİYAT, BİLİM, SANAT, MİMARİ

İSLAMİYET ÖNCESİ TÜRK DEVLETLERİ ‘NDE YAZI, DİL VE EDEBİYAT

Alfabe

İslamiyet öncesi Türk Devletleri ‘nde ilk alfabe Orhon (Göktürk) alfabesidir.

İkinci alfabe Uygur alfabesidir.

                   Bu iki alfabe milli alfabedir.

  • Soğd alfabesi
  • Arap alfabesi ( En çok kullanmış olduğumuz alfabe)
  • Kiril alfabesi
  • Latin alfabesi

Kullandığımız diğer alfabeler

  • Tibet alfabesi
  • Çin alfabesi
  • Brahmi alfabesi
  • Süryani alfabesi
  • İbrani alfabesi

Eski Türk şairlerinden bazıları;

– Aprin Çor Tegin (ilk şair)

– Çuçu,

– Ki-ki

– Kül Tarkan

Kitabeler

Yenisey Yazıtları

V. yüzyıla ait olduğu düşünülen yazıtlar Kırgızlara aittir.

En eski Türk yazıtlarıdır.

Yazıtların çoğu mezar taşlarıdır.

Göktürk harfleriyle yazılmıştır.

Göktürk Kitabeleri  (Orhon)

  • Tonyukuk   (731, kendisi)
  • Kültigin (732, Bilge Kağan, ağabeyi)
  • Bilge Kağan (735, Tengri Kağan, oğlu)

adına dikilmiştir.

Yollug Tigin tarafından yazılmıştır.

Bugut Yazıtı

Göktürklerin ilk kağanı Bumin’in oğlu Mahan Tigin’in (553-572) mezar taşıdır.

Taşın üç tarafı Soğd dilinde yazılmış olup, dördüncü yüzü Sanskrit ve Brahman dillerindedir.

Uygur Yazıtları

Şine-Usu Yazıtı:

Moyen Çor Kağan’a ait olduğu düşünülmektedir.

Karabalgasun Yazıtları

Uygurlara ait olan bu yazıtlarda Maniheizm’den de söz edilmektedir.

Üzerinde Türkçe, Çince ve Soğdca yazılar bulunmaktadır.

                                              

Uygurlardaki diğer eserler:

Sekiz Yükmek,

Kalyanam Kara Papam Kara,

Altın Yaruk

BAZI KAVRAMLAR

Basık: İlahî.

Bengü: Hatıra taşı.

Elig: Yönetici.

Erlik: Yer altı tanrısı.

İduk: Kutsal.

Kög: Şarkı, ilahi

Köni: Doğru, düzgün, adalet.

Orun: Mevki, makam.

Ögdir: Övgü, methiye.

Savga: Kağanlıkça alınan vergi,

Stupa: Kubbe.

Şad: Hükümdar adayı yönetici.

Tegin: Veliaht yönetici.

Tös: Ata heykelciği.

Tüzlük: Eşitlik.

Yış: Orman.

Ir –şarkı

Küg- melodi

Balık-Şehir

Kalıng – Başlık parası

Yumuş – Çeyiz

Törün – Düğün yemeği

Kımız – At sütü

Börk – Başlık

Nevruz – Yenigün

Evdeş – Eş

İlk Türk şairi: Aprınçur Tigin ve Kaşgarlı Mahmut’un bahsettiği Bozkırlı Türk şairi Çu-çu

İslamiyet Öncesi Türk Devletleri ‘nde Bilim Sanat ve Mimari

Bilim

Orta Asya’da Türkler siyasi, sosyal ve ekonomik faaliyetleri bir düzene koymak amacıyla her yıla bir hayvan adının verildiği 12 Hayvanlı Türk Takvimi’ni hazırlamışlardır.

Türkleri kendilerine özgü bir takvim hazırlamaları astronomiyle ilgili çalışmaların yapıldığının göstergesidir.

On iki hayvanlı Türk takvimi

Güneş yılı esaslıdır,

Her aya bir hayvan ismi verilmiştir,

Sanat ve Mimari

Orta Asya Türk sanatı da bozkır kültürü etrafında şekillenmiş, hayvancılığa önem veren yarı göçebe yaşam tarzının etkisiyle, hareketli av sahneleri ve hayvan motiflerinin ağırlıklı olarak işlendiği hayvan üslubu ortaya çıkmıştır.

Sanatta hayvan üslubunun ön plana çıkması yaşam tarzının sanata etkisine örnek olarak gösterilebilir.

Uygurlara kadar olan dönemde yarı göçebe yaşam tarzından dolayı daha çok taşınabilir sanat ürünleri ortaya çıkmıştır. Ancak Uygurlardan itibaren yerleşik kültürün etkisiyle şehir mimarisi ve tapınak yapımı göze çarpmaktadır.

Türk-İslam mimarisinde göze çarpan kubbeli yapılar ve köşeli üçgenlerin (Türk üçgeni) esin kaynağı Orta Asya Türk çadır sanatıdır.

  • Yerleşik kültürün benimsenmiş olması Uygurların daha kalıcı eserler meydana getirmelerini sağlamıştır

Heykelcilik: Türk sanatında ilk heykel örnekleri balballar olarak kabul edilmektedir. Hayvan üslubunun etkileri heykel sanatında oldukça belirgindir.

Resim ve Minyatür: Uygurlar dünyada minyatür sanatının öncüsü olarak kabul edilmektedir Ayrıca Uygurlardan günümüze çok sayıda fresk (duvar resmi) ulaşmıştır. Göktürklerde ise petroglif denilen kaya resimleri göze çarpmaktadır.

Dokumacılık: Halı Türklerin dünya medeniyetine bir katkısıdır. Altaylarda Pazırık Kurganı’nda bulunan halı dünyanın en eski halısıdır.  Pazırık Halısı olarak bilinen bu halıda hareketli av motifleri işlenmiştir. Ayrıca yarı göçebe yaşam tarzının etkisiyle çadır dokumacılığı da oldukça gelişmiştir.

Maden İşlemeciliği: Türkler madencilikte özellikle de demircilikte ileri gitmişlerdir. Kazakistan’ın eski başkenti Alma Ata yakınlarında Esik kurganından çıkarılan “Altın Elbiseli Adam” Türk maden sanatının ne kadar geliştiğini gösterir. (Hun Dönemi)

Müzik: Orta Asya Türkleri müziğe de önem vermişler “kopuz” adı verilen sazla dinsel içerikli müzikler çalmışlardır.

Orta Oyunu: Uygurlarda tiyatro benzeri gösteriler yapılmıştır.

Vitray: Renkli cam parçalarının birleştirilmesiyle oluşan bu sanat dalı Uygurlarda görülür.