TÜRK-İSLAM DEVLETLERİNDE KÜLTÜR VE MEDENİYET

Türk İslam Devletlerinde Hâkimiyet Anlayışı

Eski Türk devletlerinde görülen kut anlayışı yani hâkimiyetin tanrı tarafından belirli bir aileye verildiği inancı İslamiyet’in kabulünden sonra da devam etmiştir. Türk İslam Devletleri’nde de eskiden olduğu gibi kut anlayışının görülmesi taht kavgalarına yol açmış ve bu durum devletlerin kısa sürede yıkılmasında etkili olmuştur.

Gazneliler, Selçuklular ve Memlûklarda hükümdarlar İslam dünyasındaki etkilerini arttırmak amacıyla tahta çıktıkları zaman halifeden menşur adı verilen bir belge alarak hükümdarlıklarını onaylatmışlardır. Ancak bu hükümdar­lar siyasi hâkimiyetlerini hiç bir şekilde Abbasi halifeleriyle paylaşmamışlardır.

Türk-İslam devletlerinde genel olarak hanedana mensup kişilere “melik” denmiştir. Melikler tecrübe kazanmaları için eyaletlerde vali olarak görevlendirilmiştir. Meliklerin yanında iyi yetişmelerini sağlamak amacıyla “atabey” adı verilen görevliler gönderilmiştir.

Hâkimiyet Sembolleri

Hutbe okutmak

Para bastırmak

Nevbet

Hilat

Alem

Çetr

Tuğra

Asa

Menşur

Hacibül Hüccap (Ulu Hacip): Hükümdar ile halk hükümdar ile hükümet

Vekili Der: Sultan ile vezir

Üstadüdar: Hazinenin gelirleri ve vergilerden bellir bir miktarı sarayın fırın mutfak ve ahırın gerekli harcamaları için kullanır.

Silahtar: Silahlar

Abdar/Taştdar: Sultan elini yıkadığında ibrik ve leğen tutar.

Çaşnıgir: Hükümdarın yiyecekleri ilgilenir.

Hansalar: Saray mutfağına gerekli malzemeyi temin eder.

Şarabdar-İdişçibaşı: Sultanın içkilerini hazılar.

Camedar: hükümdarın elbiseleriyle ilgilenir.

Emiri Alem: Bayrak ve sancakları korur.

Emiri Candar: Sarayı korur.

Emiri Hares: Suç işleyenleri yakalayıp cezalandırır.

Emiri ahur (ilbaşı): Atların bakımı ile ilgilenir.

Bazdar: Sultanın yırtıcı kuşlarının sorumlusu.

Kapucubaşı : Sarayın günlük hizmetlerinden sorumlu

Emiri Şikar: Hükümdarın av işlerini düzenler.

Serhenk-Dürbaş: Hükümdarın yolunu açar.

Tolunoğulları-Ihşıdiler: Naiplik ve haciplik

Karahanlılar’da; Arslan, buğra, kara,kadır, ilig unvanları kullanılırdı. İkili yönetim vardı. (Doğu’da Arslan Batıda Buğra)

Karahanlılar’da;

Tegin: Hükümdar oğlu

Tamgacı: Mühürdar

Imga: Taşradaki gelir giderlere bakan görevli (Doğu Karahanlılar)

Amil: Taşradaki gelir giderlere bakan görevli (Batı Karahanlılar’da)

Kökyuk: Muhtar

Eşkinci: Ulaşım posta işlerine bakan görevli

Turbı: Yaver yardımcı

Ağıcı: Maliye işlerine bakan görevli

Tergi-Tirik: halktan alınan vergi

Ternek:  Önemli işleri konuşmak için halkın toplandığı yer

Gazneliler’de;

Divanı Vezaret: vezir, maliye ve genel yönetim

Divan-ı Arz: Askeri işlerden sorumlu divandı (Sahibi Arz ya da Emiri Arız)

Divan-ı Risalet: Elçi kabul

Divan-ı İşraf: Denetim.

Divan sahipleri haceyi büzürg ya da hace olarak adlandırılırdı.

Sivil görevlilerin alabileceği en yüksek unvanlardan biri amiddir.

Eyaletlerde sivil idarenin başındaki görevliye sahibi divan denirdi.

Büyük Selçuklu

Merkezde yer alan sultan Sultanül Azam unvanını kullanırdı.

Hükümete Divan-ı Âla veya Divan-ı Saltanat denirdi.

Divan-ı İstifa: Mali işlerden sorumludur(Müstevfi).

Divan-ı Tuğra (İnşa): yazışmalar, tuğraî-münşi

Divan-ı İşraf: Askeri ve hukuki işler dışında devletin her türlü faaliyetinin denetimini yapardı (Müşrif).

Divan-ı Arz: Askeri işlerden sorumlu divandı (Sahibi Arz ya da Emiri Arız)

Divan-ı Berid: Haberleşme, posta işlerini yürüten divandır

Şıhne (Sahibi Şurta): Önemli şehir merkezlerinde askeri valiler

Amil (Karahanlılarda İmga): Eyaletlerin vergi gelirlerini toplayan görevli

Reis: Halkın seçtiği taşra yöneticileridir.

Amid: vilayetlerde sivil yönetici

Ulak: Haberci

Muhtesip: ticari hayatı denetler, belediye işlerini yürütür.

Hükümdar Unvanları

Gazneliler: Sultan, padişah

Karahanlılar: Kara, Kadır, Hakan, Han

Büyük Selçuklular: Sultan, Sultan-ı Azam

Merkez Teşkilatı

Türk-İslam devletlerinde genel olarak merkez teşkilatı saray ve divan teşkilatı olmak üzere iki birimden oluşmak­tadır:

Saray Teşkilatı

Saray, sultanın özel yaşamını geçirdiği yer olmasının yanında yüksek devlet dairelerinin bulunduğu bir yönetim merkezi konumundaydı. Saraydaki en önemli görevli sultanın hükümet (divan) üyeleri ile yazışma ve görüşmelerini düzenleyen “hacipler”di.

Divan Teşkilatı (Hükümet)

İlk Türk-İslam devletlerinde hükümet örgütü, genel olarak birbirine benzer özellikler taşır. En gelişmiş yönetim örgütüne sahip olan Büyük Selçuklu Devleti’nde hükümeti “Divan-ı Saltanat” da denilen Büyük Divan oluşturmuştur.

Divan-ı Saltanat Devletin bütün işleri burada görüşülürdü. Başkanı hükümdardı ancak çoğu zaman hükümdar adına toplantıları vezir yürütürdü. Divan-ı Saltanat dışında ikinci derecede önemli divanlar da vardı.