OSMANLI DEVLETİNDE EKONOMİ İŞLEYİŞİ

MALİYE TEŞKİLATI

Defterdâr ve Defterhâne

Önceki Türk ve İslâm devletlerindeki müstevfi’liğe Osmanlı devrinde defterdârlık denilmiştir. Osmanlılar müstevfi yerine İlhanlılarda kullanılan defterdârî-i memâlik’i kabul etmişlerdir. Osmanlı devletinde para ve paranın başındaki kişiler ile ilgili tüm detaylar aşağıda verilmiştir.

Ancak bu kavram Yıldırım Bayezid devrinde kullanılmıştır.

Fâtih kanunnâmesine göre defterdâr pâdişâhın malının vekili ve sadrıâzam da o malın nâzırıdır. Para ve defter hazinesinin açılması icab ettiğinde defterdârın huzuriyle açılır ve kapanırdı.

I. Murat: Defterdarlık

II. Bayezid: Rumeli ve Anadolu Defterdarlığı

Yavuz Sultan Selim: Arap ve Acem Defterdarlığı

XVI. yy sonları: Şıkkı Sani (İstanbul mukataaları ve Rumeli’deki sahil bölgeleri)

Şıkkı Salis (Macaristan)

Beşkenar (Arap ve Acem yerine)

Üç Kenar (Anadolu Yerine)

Adı geçen kanunnâmeye göre başdefterdâr,

  • dîvân-ı hümâyûnda veziriâzamın sofrasında yemek yemek,
  • hükümdarın malını muhafaza etmek,
  • hazineyi ilgilendiren işler için maliyeden hüküm yazmak,
  • hizmet eden kimselere çavuşluk, sipahilik, kâtiplik, hattâ sancak ve zeamet arz etmek,
  • hükümdara bildirmeden iki akçeye kadar zam yapabilmek,
  • sefere gidilirken hükümdara yanaşıp konuşabilmek,
  • kendilerini alakadar eden malî işlerdeki şikâyetleri defterdar kapısı’nda toplanan dîvânda dinlemek ve lüzum görürlerse tuğralı ahkâm vermek

gibi imtiyaz ve yetkilere sahipti.

            Başdefterdâr için en önemli mesele senede dört taksit halinde ödenen Kapıkulu ocaklarına verilecek ulûfe için para bulmaktı. Bunun temini pâdişâh ve sadrıâzam için de çok önemli idi.

Maliye Bürokrasisi

Osmanlı devletinde ilk maliye teşkilatı I. Murad zamanında yapılmıştır.

Başmuhasebe

Başdefterdarlığa bağlı olan başmuhasebe kalemi;

Saray da dâhil olmak üzere bütün devlet dairelerinin gelirleriyle masraf hesaplarını tutar,

Malî kanun ve nizamnameleri hazırlar,

Devlete ait imalât, ihale ve ödemeleri yapar,

Malikâne beratlarını verir,

Bir nevi sayıştay vazifesi de görürdü.

Başmuhasebeciler başdefterdarın yardımcısı idi.

İcabında, başdefterdarın bile nizama yahut hazine menfaatine aykırı teklifini reddederdi.

İki üç asırlık hesapları bir günde çıkarabilirdi. Âmirine başmuhasebeci veya muhasebe-i evvel denirdi.

Başmuhasebecilerin yardımcısı da başruznamçeci idi.

Ekonomi teşkilatlarının diğer alanlarında görev alan kişiler ve detaylı bilgi için bir sonraki yazımızı inceleyebilirsiniz.